Skip Navigation Links
صفحه اصلی
فعاليت‌هاExpand فعاليت‌ها
بانك اطلاعاتي هنرمندانExpand بانك اطلاعاتي هنرمندان
منابع محتواييExpand منابع محتوايي
پيوندهاExpand پيوندها
درباره ماExpand درباره ما
درباره همدان
    ثبت نام | ورود    

تاریخ انتشار  :  10:43 صبح ۱۳۹۰/۱۱/۲۰
تعداد بازدید  :  1132
Print
   
نگاهی دوباره به ردیف دستگاهی موسیقی اصیل ایران

فرهمند محمدی اخوان
نگاهی دوباره به ردیف دستگاهی موسیقی اصیل ایران
 
فرهمند محمدی اخوان ـ نوازنده و مدرس موسیقی
 
ردیف دستگاهی موسیقی اصیل ایرانی مجموعۀ مدون و منظم شده ای از نغمات و آواهایی است که از گذشته های دور تا به امروز در جای جای این سرزمین، در سینه های مردم جاری بوده و بوسیلۀ استادان این فن شریف در دورانهای مختلف گردآوری، حفظ، و نگهداری شده و به نسلهای بعد انتقال داده شده است.
همزمان با سیر تکامل تاریخی ادبیات و شعر و بوجود آمدن قالب های کامل تر شعری از دو بیتی سرایی به غزل سرایی، موسیقی نیز به موازات و تحت تأثیر آن از فرم های کوتاهتر و محدودتر از نظر گردش ملودیک، مانند مقام، رفته رفته سیر تکاملی طی نموده و از ترتیب و ردیف کردن اصولی مقام ها که بعدها         نام گوشه بر آنها گذارده شد، به شکل مجموعه های گسترده تر و مفصل تری به نام دستگاه درآمده است.
تفکر و اندیشه ای که با درنظر گرفتن تمام ظرافتها و زیبا شناسی ها، تحت تأثیر تمام ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی، مذهبی، عرفانی و آیینی مردم این سرزمین، بوجود آورندۀ سیستم دستگاهی در موسیقی ایرانی است، بسیار قابل توجه و تأمل است.
برای مثال نوع چیدمان نغمات و گوشه ها در کنار یکدیگر به عنوان اجزا و طبقات تشکیل دهندۀ هر دستگاه، با توجه به کیفیت صوتی هر گوشه و سیر اجرایی آنها از نقطۀ آغاز و درآمد هر دستگاه، یعنی از پایین ترین و بم ترین صدا به سمت نقطۀ اوج و بالاترین صدا، در هر مسیر مشخص دستگاهی با حرکتی حساب شده و منطقی از نظر میزان توقف و تأکید بر هر کیفیت یا درجۀ صوتی و سیر بازگشت از اوج به درآمد با علم و آگاهی و شناخت از ماهیت واقعی اصوات، توجه به وزن، زمان بندی و جمله پردازی با الهام از آواز که متن و جانمایۀ اصلی ردیف را تشکیل می دهد.
ویژگی های این مجموعۀ کامل، زیبا، و منظم آن را به بهترین و تنها الگو و منبع برای شناخت و درک هر چه بهتر ساختمان و ساختار کلی موسیقی اصیل ایرانی، به عنوان یکی از کاملترین و پیچیده ترین انواع موسیقی مبدل ساخته است. هر چه به ظرافتها و ساختار اصولی این مجموعه با نگاهی دقیقتر و حساس تر بنگریم ضرورت توجه به شیوه های فراگیری و آموزش آن بیشتر و بیشتر می شود.
به ویژه در شرایطی که شیوه های آموزشی موسیقی در کشور ما بسیار متأثر از شیوه های آموزشی موسیقی غربی است و به دلایل متعدد، آموزش ردیف در بسیاری از کلاسهای موسیقی به نوعی دچار سطحی نگری شده و در حاشیۀ دروس آموزشی قرار گرفته است. با اشاره به این نکته که موسیقی به عنوان بخش مهمی از هویت فرهنگی و ملی هر قوم و ملتی از جایگاه ویژه ای در میان سایر هنرها برخوردار است و بدیهی است که حفظ هویت فرهنگی، مستلزم حفظ اصالت و استقلال هنر است، این مسئله در مورد هنر موسیقی به عنوان فرهنگ شنیداری اهمیت خاصی دارد. از این منظر بهترین راه شناخت و درک هنر موسیقی هر قومی این است که در چهار چوب مختصات، قوانین و تئوری خاص آن موسیقی بررسی و تعریف شود. موسیقی اصیل ایرانی نیز که در مجموعه ای به نام ردیف دستگاهی مدون شده از این قاعده مستثنا نیست.
اما در بحث فراگیری و آموزش ردیف نکته های بسیاری وجود دارد که نیازمند توجه بیشتری است. به عقیدۀ نگارنده مسیر آموزشی که یک هنرجو در دوره های مقدماتی و متوسطه طی می کند، از نظر زمینه سازی هنرآموز برای آشنایی مقدماتی و سطح بندی شده با ردیف، نقش بسیار مهمی در برقراری ارتباط با ردیف در دوره های بالاتر و درک ماهیت ردیف و پی بردن به ضرورت فراگیری درست آن دارد.
بدیهی است که جایگاه هنرآموز از نظر میزان شناخت و آگاهی او از ردیف و قائل و واقف بودن به اهمیت و نقش ردیف در شناخت موسیقی دستگاهی بسیار مهم است. طرح این مسئله و تأکید نگارنده بدان جهت است که امروزه در بیشتر کلاسهای موسیقی به واسطۀ آشنا نبودن و عدم برقراری ارتباط هنرآموز با ردیف به دلایلی که به آنها اشاره خواهد شد، در مواردی حتی هنر آموزان اصولاً ردیف را تهی از مطلب دانسته و دروس آموزشی، بیشتر به سمت و سوی قطعه نوازی گرایش دارند، حتی قطعه نوازی تا سطح عوام پسند و هنرجو پسند.
و اما باز در بحث فراگیری بهتر ردیف، مهمترین مسئله درک محضر استاد ردیف دان است (البته استاد به معنای واقعی کلمه، استادی با سابقه و شجره استاد-شاگردی تا معتبرترین اساتیدی که در این هنر شناخته شده و سر سلسله هستند).
اصولاً ساختار و زمان بندی خاصی در جمله پردازی های ردیف وجود دارد که بخش اعظمی از زیبایی ردیف به آن بستگی دارد و ظرافت ها و ریزه کاری های بسیار دیگر و همینطور مقولۀ بسیار با اهمیت حال و احساس در ردیف، بدون درک محضر استاد، دیدن پنجه و نَفَس استاد و یا با استفاده از شیوه های کمک آموزشی مانند خط نت و یا سی دی های آموزشی ردیف ضبط شده از اساتید، امکان پذیر نیست.
نکتۀ قابل ذکر دیگر مسئلۀ تحلیل ردیف توسط استاد است که باز در فهم بهتر ردیف بسیار تأثیر گذار است. تحلیل به معنی تفکر و تأمل بیشتر در ساختار و ساختمان دستگاهها و آوازها، فصل بندی گوشه های مهم و گوشه های زیر مجموعۀ آنها، مقایسۀ کیفی و طبقه بندی گوشه ها و دستگاهها، ملودی ها، ایست ها، تحرک ریتمیک و سرعت اجرای هر گوشه و نکته های دیگر است. نقطۀ مقابل اجرای ردیف همراه با تأمل و تحلیل، اجرای ردیف به صورت طوطی وار و بدون تفکر است که عملاً کمکی به فهمیدن آن نمی کند.
نکتۀ بعدی، از حفظ اجرا کردن ردیف است که البته با درنظر داشتن مواردی که به آنها اشاره شد در کنار شیوۀ آموزشی سینه به سینه و از طریق گوش، همراه با تکرار و تمرین مداوم به راحتی امکان پذیر است.
نکتۀ دیگر، طی کردن دورۀ کامل و به اتمام رساندن حداقل یکی از روایت های اساتید معتبر ردیف دان است. همانطور که گوشه ها در هر دستگاه به طور منطقی و حساب شده به ردیف در کنار یکدیگر قرار داده شده اند، دستگاهها نیز دارای چیدمان منطقی و مرتبط با یکدیگر هستند، یعنی اجرای ردیف هر دستگاه در یادگیری و اجرای بهتر دستگاه بعدی بسیار تأثیر گذار است. البته این مسئله درگذشته توسط استادان به خوبی و بر اساس منطق ردیف آموزش داده می شد، یعنی دورۀ آموزشی از دستگاه شور که مادر دستگاهها  است آغاز می شد و در نهایت به دستگاه نوا و سپس راست پنجگاه ختم می شد.
برای فراگرفتن دستگاه نوا و بویژه راست پنجگاه، شاگرد باید تمام دستگاهها و آوازها را به طور کامل فرا می گرفت. به عقیدۀ نگارنده توجه به مواردی که به آنها اشاره شد، در نهایت می توانند ما را در مسیر درست برای رسیدن به بیان بهتر در نوازندگی و خوانندگی ، بداهه پردازی و در نهایت خلاقیت ، با تمام ویژگی های زیبا شناسی بر اساس تئوری ردیف قرار دهند. به امید اینکه قدر و ارزش موسیقی اصیل ایرانی را به عنوان بخش مهمی از هویت و میراث فرهنگی این سرزمین بیش از پیش بدانیم.  
 
*هرگونه نقل و استفاده از مطالب این سایت، تنها با ذکر منبع مجاز می‌باشد

نظر شما
نام
ایمیل
متن نظر
  ارسال