47840
  ۱۳۹۱/۶/۱۱
سیری در موسیقی عاشیقی همدان (بخش دوم و پایانی)
قادر شهسواری
   
 
موسیقی عاشیقی همدان در دو بخش آهنگ (مخصوص ساز) و صوت (مخصوص آواز) از تعداد زیادی مقام استفاده می کند که البته تعداد آنها در گذشته بیشتر بوده است و در حال حاضر نیز با دخل و تصرف عاشیق ها در بندها و قطعات و داستان ها شاهد اجرای یک مقام به چند حالت و روایت هستیم که به فراموشی و تحریف آنها خواهد انجامید. در سالهای اخیر به همت حوزه هنری، روایت موسیقی عاشیقی همدان از زبان و ساز استاد عاشیق حیدر محمودی در حال ضبط و تکثیر است که شاید بتواند تاحدودی به ماندگاری این نغمات کمک کند.
امروزه موسیقی عاشیقی از رونق افتاده اما همچنان به حیات خود ادامه میدهد، با اینکه این موسیقی و محل روایت آن برای عامه مردم و در مراسم عروسی است اما عاشیق ها، محافل خصوصی و جمع های سالانه خود را برای تبادل اندیشه ها و سبک ها و به نوعی زنده نگه داشتن این موسیقی حفظ کرده اند به عنوان مثال مراسم عاشیقلار بایرامی (عید عاشیقان) که چهارشنبه آخر فروردین، هر ساله برگزار می شود و تجمعی از عاشق های سراسر کشور را در بر می گیرد.
داستانهای رایج در منطقه که بصورت پراکنده و غیر منظم از زبان عاشیق ها روایت شده است را می توان به این ترتیب نام برد: شاه اسماعیل، غریب و شاه صنم، اصلی و کرم، کوراغلو، خسته قاسم، خالن همراه، گرگلی محمد، عاشق آیدن، طاهر میرزا و زهره میرزا، محمود و نگار، سیدی، حیدر کولیور، شیرین بیرچک، سلیم خان و گرجی، تیلم خان، رضا گوچک، محمد بیگ جان سوداگر، قربانی و زلیخا، عباس دوخارخانی و گولگز، لیلی و مجنون، شیرین و فرهاد، یوسف و زلیخا، محمد و پری، بهرام و گلندام، همراه و سایاز پری، صیاد و سادات، خسرو و صنم، کلبی و حوری زاد، مت (محمد) حسن خان، سلیم شمس، معصوم و افروز پری، فرهاد و گلشاد، میرزا محمود، ورقه و معراج نامه (معراج نامه مشتمل بر صد و یک بیت است و در نوع خود یکی از بلندترین و زیباترین داستانها به شمار می رود و داستان آن، همانطور که از نامش پیداست، روایت معراج حضرت محمد را در بر دارد).
آهنگ های مورد استفاده نیز به این ترتیب نام گذاری می شود: گردشی، ساقی نامه، نباتی، مهربانی، طاهرمیرزا، شهریاری، شکسته، قبا، کوراغلی (در دو آهنگ)، عثمانی، خوش صفا، خوش نئا، چراه، کرم، خال مهری، ماران، دو بیت، شاه سونی (در دوآهنگ)، نی نوم (در دوآهنگ)، بیاتی، گرایلی، زرگری، هشتری، یتیم زرگری، شاه ختایی، دایی جان، قوش.
در میان آهنگ های رایج منطقه، «مهربانی»، «مهاجرانی» و «چراه» نام منطقه و یا روستاهایی درهمدان است و بعضی از آهنگ ها را نیز اساتید و صاحب نظران مخصوص سازهای بادی می دانند که به مرور زمان توسط چگور نیز نواخته شده است مانند شاه ختایی. اکثر این آهنگ ها ریشه در هاواهای آذربایجانی (هاوا همان آهنگ در آذربایجان ست) دارد که با برداشت های عاشیق های این خطه با کمی تفاوت نسبت به اصل آهنگ نواخته می شود. بعضی از آنها هم بصورت دست نخورده اجرا می شود. به عنوان مثال دوبیتی که در تمام مناطق رایج است و یا بیاتی که اصلیت آنرا به تبریز نسبت می دهند. در سالهای اخیر با ارتباط عاشیق های جوان با آذربایجان و تبادل نظرات ایشان، همسانی نغمات رو به گسترش است اما همچنان لهجه چگور همدان خارق العاده و به نوعی عاشقانه و عارفانه تر به نظر می رسد.  
از هنرمندان و عاشیق های معروف همدان در گذشته و حال میتوان: عاشیق الله مراد، عاشیق بگ مراد، عاشیق علی مراد، عاشیق عباس سهل آبادی، عاشیق شاطر دوره گرد لالجینی، عاشیق حسین علی کوریجانی، عاشیق درویش کبودراهنگی، عاشیق بالاخان دانش بیات، عاشیق نبات حسین رحیمی، عاشیق مسلم کبودراهنگی، عاشیق اکبر غفوری (نوازنده تار بوده و از اجرای وی در مقام مهاجران قطعات زیبایی ثبت شده است)، عاشیق قدرت باقری خجسته، عاشیق محمود صالح آبادی، عاشیق حسین مبارک آبادی، عاشیق صفر صبوری، عاشیق رحمان (ایشان تارنواز بودند و در دوران دفاع مقدس به شهادت رسیدند)، عاشیق سلمان محمدی (نوازنده ویلن)، عاشیق صحبت اله طاهری (ایشان اهل قدیر خلج رزن بوده و تار می نواختند تعدادی از اجراهای وی نیز ثبت شده است)، عاشیق شادعلی یکن آبادی، عاشیق حمزه علی گندجینی، عاشیق اسماعیل بخشی، عاشیق خدایار علیاری، عاشیق علی زرندی (که نوازنده سرنا و استاد بزرگ این ساز در منطقه بوده است)، عاشیق محسن پاشایی (دایره زن بوده و جزء ریتم گیر های قوی چگور نوازان منطقه محسوب می شده است)ف عاشیق علی محمود عبدی معروف به حاج اوغلی، عاشیق رحمان دریایی (از اساتید فعلی و به نام سرنا در همدان که اجراهای متعددی در داخل و خارج کشور از وی ثبت و ضبط شده است)، عاشیق محمد پرستویی دهل نواز، عاشیق کربلایی حسن دهل نواز، عاشیق آقامعلی، عاشیق نادری و... را نام برد که متاسفانه نگارنده نتوانست از نحوه زندگی و شخصیت هنری بیشتر آنها اطلاعی پیدا کند اما در زیر تعدادی از این هنرمندان را با ذکر سوابق معرفی میکنیم:
مرحوم عاشیق محمد هادی گلزاری
محمد هادی گلزاری را اکثر چگور نوازان منطقه جزو اساتید فن می دانند. مهارت و تسلط بر داستانهای رایج و از حفظ داشتن اکثر این مقامها توسط وی و قدرت بالا در نوازندگی چگور و همچنین کمانچه باعث گشته هنوز هم پس از چندین سال که از فوت این استاد گذشته، هنوز نامش بر سر زبانها باشد.
 
مرحوم عاشیق نجات علی جلالی
این هنرمند توانا، مردی فاضل و به معنای واقعی عاشیقی دلسوخته و متعهد به شمار می رفت. عاشیق نجات، فرزند عاشیق غلام علی جلالی و اهل روان زاغه از توابع صالح آباد همدان بوده است. شهرت این هنرمند را بیشتر در نواختن ویلن می دانند اما وی اشراف کاملی به مقام ها و داستانهای ترکی منطقه داشت و چگور و سرنا را نیز با توانایی بالا می نواخت. از وی تعدادی نوار ضبط شده موجود است.
 
استاد عاشیق حیدر محمودی
بدون شک عاشیق حیدرمحمودی، استاد مسلم چگور در همدان می باشد که از شهرتی بالا نیز در سرتاسر ایران برخوردار است. این استاد گرانقدر فرزند عاشیق مولا قلی و نوه عاشیق حسین علی است و عاشقی پیشه آبا و اجدادی ایشان در همدان محسوب می شود. داستان های این خانواده هنوز هم در گوشه و کنار همدان نقل مجالس است.
عاشیق حیدر متولد 1312 همدان است که کودکی را با شنیدن و به خاطر سپردن الحان و داستانهای عاشیقی از زبان پدر به نوجوانی رساند و با هوش سرشار خود در هفده سالگی توانست ساز و آواز خویش را به مجلس برساند (از آنجا که اساسی ترین محل اجرای موسیقی عاشیقی مجالس عروسی محسوب می شود لفظ «به مجلس رساند» به معنی توانایی اداره یک مجلس عروسی توسط عاشیق است). این پیر وادی عشق آنقدر در کار خود به شهرت و اعتبار رسید که با ورود دستگاه های قدیمی ضبط صفحه گرامافون حوالی 50 سال پیش چندین صفحه از ایشان پر شد که متاسفانه صفحات بازمانده قابلیت پخش خود را از دست داده است.
عاشیق حیدر نزدیکی زیادی نیز با موسیقی دانان برجسته ایران داشت و به مدت چهار سال هم در محضر استاد شهناز مشق تار می کرد. از فعالیت های هنری وی می توان به شرکت مداوم در برنامه رادیویی دهقان و نیز شرکت در اکثر همایش ها و گردهمایی های عاشق های کشور اشاره کرد.
        
عاشیق عباس غلامی (معروف به عاشیق عباس ملایری)
وی متولد 1316 روستای تجر از توابع ملایر است. از 18 سالگی نوازندگی چگور را نزد عاشیق اکبر و بعد از آن عاشیق احمد فرا میگیرد. این هنرمند در حال حاضر جرء معروفترین عاشیق های همدانی در سطح کشور می باشد.
 
عاشیق امیر کامرانی
متولد 1337 در شهر لالجین باست. آشنایی کامل با داستانها و آهنگ های چگور داشته و با اکثر عایشق های منطقه مراوده دارد. ایشان در زمینه گرداوری آثار موسیقی عاشیقی همکاری نزدیکی با عاشیق قلی پور دارد.
       
عاشیق جواد حسینقلی پور
موسیقی عاشیقی همدان مدیون تلاش ها، تحقیق ها و پژوهش های این هنرمند دلسوز لالجینی (متولد 1347) است که پیگیری های مداوم وی در ثبت و ضبط آثار به جامانده از موسیقی عاشیقی منطقه همدان و نیز ایجاد ارتباط مستمر با عاشیق های دیگر مناطق کشور در جهت اعتلای فنی این ساز، در خور توجه و قابل ستایش است.
حسینقلی پور ضعف آموزشی چگور را در همدان از دلایل مهم گوشه گیری این موسیقی بر شمرده و نداشتن نظامی مدون و اجرایی را در این زمینه از دغدغه های خود می داند. با توجه به فعالیت های وی امید است در آینده ای نزدیک سر و سامانی به موسیقی عاشیقی منطقه داده شود.
 
عاشیق ارشد جلالی  
 متولد 1358 در روستای کرفس از توابع قروه درجزین همدان است. وی آموختن چگور را از ده سالگی نزد عاشیق بالا خان دانش بیات (ساوجبلاغ) و عاشیق نبات حسین رحیمی (شاهنجرین) شروع کرد و به علت علاقه زیاد و استعداد بالا، در دوازده سالگی هنر خویش را به مجلس رساند!
جلالی همچنین تار را نزد عاشیق صحبت طاهری مشق می کرد اما تبحر وی همچنان بر موسیقی چگور است. عاشیق جلالی دستی هم در سرودن اشعار ترکی دارد و با ساخت تصانیف بر روی اشعار خود از معدود عاشیق های ملودی پرداز به شمار می رود. وی در جشنواره های متعددی حضور داشته و به مدت ده سال در کنگره تیلم خان شرکت کرده است (به گفته وی کنگره تیلم خان مخصوص مناطق همدان و زنجان و قزوین و ساوه است). گفتنی است، عاشیقی پیشه و شغل این هنرمند به شمار می رود.
 
منابع :
 
ساز شناسی، محمد رضا درویشی .
مصاحبه حضوری با عاشقهای برتر همدان. 
©2019 HozehHonari. All Rights Reserved