59126
  ۱۳۹۱/۱۲/۱۶
راه گردانی آزاد، مسیری برای گریز از بن بست ردیف (بخش دوم و پایانی)
منصور زندی
   
 در بخش نخست این مقاله بر لزوم ایجاد تغییر در ردیف های آوازی ایران تاکید، و ردیف گردانی به عنوان راهیی برای آن معرفی شد. در قسمت دوم، تعاریف و شیوه های مختلف آن بازگو می گردد.
 
شیوه های راه گردانی آزاد:
 پس از شناخت کامل ردیف باید اصول مرکب نوازی را آموخت و آنرا اشاعه داد تا گوش به این مدگردیها عادت کند. بدین ترتیب اولین رخنه در دیوار و قالب ردیف بوجود می آید. گام بعدی، مرکب خوانی و مرکب نوازی از راه های غیر مرسوم است که با استمرار در اجرا، گوش به شنیدن آن عادت خواهد کرد و راه را برای راه گردانی بازخواهد کرد.
در بررسی های ردیف مشاهده می شود که فواصل تشکیل دهنده بعضی گوشه ها کاملا با گوشه دیگری در دستگاهی دیگر مشابه است که برای مرکب خوانی مناسب است اما در بعضی گوشه ها این مشابهت کمتر است و گاه هیچ شباهتی وجود ندارد پس باید شناخت کافی از فواصل داشت تا ورود به گام دیگر به درستی انجام گیرد البته چنانچه خواننده از آگاهی و ذوق لازم برای انجام این کار برخوردار نباشد، بدیهی است که خارج خواهد شد.
پس از آشنایی کامل با ردیف و مرکب خوانی، خواننده می تواند با احتیاط از هر نت در هر گوشه به هر گوشه و در هر مایه راه گردانی کند و این احتیاط بدان معنی است که چون گوشه ای که قرار است به آن راه گردانی شود از نظر فواصل با گوشه مبنا متفاوت است، بنابراین باید نتی را که قرار است از آن به گوشه دیگر وارد شد به اندازه لازم پرورش داد. (در راه گردانی آزاد آنچه اهمیت دارد اندیشه است)
 
اصولراهگردانیآزاد
اصل اول : تغییرمقام به فاصله های سوم و چهارم و پنجم فوقانی از گذشته مرسوم بوده است و بخشی از آن در ردیف آمده است مانند رفتن از شورپایه به شورچهارم فوقانی که گوشه قرچه شکل میگیرد، یا رفتن از ماهور پایه به شور و افشاری از درجه پنجم که گوشه دلکش نام دارد، رفتن از چهارگاه پایه به چهارگاه پنجم فوقانی که گوشه حصار پدید می آید و امثالهم .
اصل دوم : تغییر مایه از مایه پایه به مایه های همسایه که روی درجات مایگی و مایه های نسبی آنها شکل می گیرد، مانند ماهور دو به ماهور سل.
اصل سوم : تغییر مقام به مقامهای هم نام، مانند ماهور دو به اصفهان دو
اصل چهارم: تغییر مقام از گوشه های فرود که در تعزیه خوانی اتفاق می افتد و شبیه خوان قصد چنین کاری را ندارد اما به دلیل محدوده صدای خود ناگزیر از آن است و امروزه با توجه به استفاده مکرر از وسایل پخش کننده موسیقی و نوار و سی دی که ترتیب آهنگها اصول خاصی ندارد گوش مردم به این طور تغییر مقام ها عادت کرده است، مثلا آهنگ اول در شور سل است و آهنگ بعدی در سه گاه دو که ظاهرا هیچ ارتباطی با هم ندارند.
اصل پنجم: تغییر مقام از نتهای ایست هرگوشه به بسیاری از گوشه ها که کم سابقه است و چنانچه به درستی انجام گیرد کاملا موافق ذوق است.
اصل ششم : تغییرمقام از هر نت بطور کاملا اتفاقی و بداهه براساس ذوق خواننده و یا نوازنده به گوشه ای که از نظر مفهوم و معنی و اثر روی شنونده ادامه مسیر تلقی شود، خواه مطابق اصول بالا باشد یا نباشد، که موضوع اصلی راه گردانی آزاد است .
البته چنانچه راه گردان آشنایی کامل با حالات مختلف گوشه ها نداشته باشد بدیهی است که خود خارج شده و ذهن شنونده را نیزبه هم میریزد .
 
راه گردا ن کیست؟
راه گردان کسی است که آزادانه و به میل وسلیقه خود می تواند مسیر مایه و گوشه ها را در هرلحظه عوض کند. بدیهی است در یک گروه، کسی که بر ردیف مسلط است، مرکب نوازی را خوب می داند و آشنایی کامل به حالت گوشه ها دارد این نقش را به عهده خواهد گرفت. منظور از آشنایی کامل با حالات گوشه ها، آشنایی با اثراتی است که پس از شنیدن هر گوشه به عموم شنوندگان دست می دهد وگرنه برداشت هر کس از هر گوشه ممکن است متفاوت باشد. برای نمونه، از شنیدن درآمد ماهور بیشتر افراد احساس غرور و بزرگی میکنند، پس خواننده یا نوازنده با ذوق پس از اجرای آن برای ورود به گوشه دیگر از این خاصیت استفاده می کند و برای آنکه این غرور تبدیل به تکبر نگردد مثلا وارد درآمد همایون میشود که پند آموز است و یا وارد شور میشود که درس عدم دلبستگی به دنیای فانی میدهد و همین که مقصد حاصل شد، به گوشه ای دیگر راه گردانی میکند تا مایه دلسردی و یاس نشود و تعادل در روح شنونده بر قرار کند و مانند یک حکیم و مصلح اجتماعی شنونده را به سوی کمال راهنمایی میکند.
نحوه شورگردانی نیز به این صورت است که پس از اجرای یک یا چند گوشه، هرگاه احساس کسالت به خواننده یا شنونده دست داد، با ایستادنِ اتفاقی روی یک نت و تمرکز روی آن، تنالیته ای را که مناسب حال بوجود آمده است انتخاب می کند و راه گردانی می کند که در ادامه نیز این راه گردانی در هرلحظه ممکن است اتفاق بیفتد. درمسیراین راه گردانی ها ممکن است به شنونده شوک وارد شود اما کاملا به میل خواننده یا نوازنده اجرا می شود و در هرلحظه میتوان آنرا متوقف و یا تشدید کرد .
 
 
به عنوان مثال، از نت فرود همایون (دو) به گوشه های زیر می توان راه گردانی کرد: درآمد ماهور دو- درآمد بیات ترک دو- گوشه راک در ماهور دو - درآمد افشاری دو- دیلمان در دشتی لا- عراق در افشاری یا ماهور- اصفهان دو- نوای دو- اصفهان سل - و ......    
از نت فرود دیگر همایون (ر) به گوشه های زیر میتوان راه گردانی کرد: چهارگاه ر- شور ر- افشاری ر- نوای ر- ابوعطای ر- حجاز از ابوعطای سل دشتی لا - ترک فا- افشاری سل ابو عطای سل و.....  از نت می کرن شاهد همایون به سه گاه دو، از نت فادیزهمایون به چهارگاه فا دیز- صبا ر، از نت سل به مخالف سه گاه سل افشاری سل ابوعطا سل- نوای سل- ماهور سل، از نت لا به دشتی لا- حجاز و از نت سی بمل به دشتی لا نیز می توان تغییر مسیر داد.
 بدیهی است که به هر کدام از گوشه های یاد شده وارد شویم خود می تواند مسیرهای بسیار دیگری را پیش پای ما بگذارد مثلا در مثال بالا پس از ورود به درآمد ماهور از تمام نتهای ماهور نیز می توان به گوشه های بسیاری وارد شد و این مسیرها تا گوشه وجود دارد قابل گسترش است.
 
شیوه های تمرین
بهتر است در تمرینات برای راه گردانی ابتدا یک داستان در ذهن خود پرورش دهید و سپس یک نقشه برای پیاده کردن داستان بکشید و مطابق با آن پیش بروید تا دراجرا مهارت پیدا کنید واین تمرینات را با داستانی دیگر و اجرای نقشه های دیگر ادامه دهید تا مهارت لازم را کسب نمایید. به عنوان نمونه به مثال زیردقت کنید:
 پدری پس از سالها رنج و زحمت فرزندی را بزرگ کرده اما ناخلف ازکار درآمده. بدیهی است ابتدا با پند و اندرز در خفا (درآمد همایون) سپس با اعتراض (چکاوک) و آنگاه با گریه و زاری و التماس (بیداد) و درآخر با داد و فریاد و تهدید (اوج) می کوشد فرزند را به راه راست بازگرداند وچنانچه موفق نشود گوشه گیری اختیار می کند و عذرگناه خویش می طلبد (شور). این یک نسخه سنتی است که سالهاست ازآن استفاده می شوداما پیمودن این مسیر برای هرفرزند ناخلفی جوابگو نخواهد بود و این نسخه را برای هرکس نمی توان پیچید. با آگاهی و ریشه یابی علت بروز ناخلفی می توان نسخه های کاملا متفاوتی پیچید (راه گردانی).
حالا اگر پند و اندرز سودمند واقع شد (درآمد همایون) نیاز به اعتراض (چکاوک) نیست و باید شکرانه بجای آورد (درآمد ماهور) و شادی کرد (درآمد بیات ترک). حال چگونه از درآمد همایون به درآمد ماهور و سپس به درآمد بیات ترک برویم؟ اگر با ردیف آشنا باشیم این کار سخت نیست و تنها کافی است پس از فرود کامل روی نت دو (در همایون دو با شاهد می کرن) و پرورش این نت، آرام آرام وارد درآمد ماهور دو یا بیات ترک دو شویم. البته منظور از درآمد ماهور یا بیات ترک حتما درآمد آوازی نیست و می توان آنرا ضربی اجرا کرد .
مثالی دیگر: فرض کنید دریکی از روستاها زندگی می کنید و به دور از هیاهو به زندگی ساده روستانشینی مشغول هستید، از گرفتاری هایی که دامن شهرنشینان را گرفته بی خبرید و تنها ناراحتی شما دوری از دلدارتان است که به شهری دیگر سفر کرده است. برای چنین داستانی می توان از دستگاه شور و دشتی شروع کرد که یاد آور زندگی ساده روستایی است وموقعیت شما را بازگو می کند و با اجرای ترانه (راه شیراز برای تو دوره) نارضایتی خود را از دوری حبیب ابراز کرده و با ورود به بیات اصفهان خاطرات گذشته را به خاطر آورده و امیدوار می شوید و چندی بعد، با برگشتن دلدار، شادی خود را از بازگشت وی پس از ورود به بیات ترک و اجرای یک چهار مضراب نشان می دهید ولی بزودی متوجه می شوید که دلدارتان تمایلی به شما نشان نمی دهد که با ورود به افشاری آه و ناله سر می دهید و ناراحتی خود را از خونسردی وی ابراز می کنید و کم کم سر به کوه و بیابان می گذارید که گوشه لیلی و مجنون می تواند بازگو کننده این حالت شما باشد و درآخر داستان با ورود به همایون به نصایح پیر سالخورده ای گوش فرا می دهید و کمی آرام می گیرید .
 
نقش شعر در راه گردانی 
اما در راه گردانی، شعر نیز مورد توجه خواننده است و مانند مشاعره می توان از وزن، ردیف، قافیه و یا از معنی برای رفتن به بیت دیگری الهام گرفت. بدیهی است که هنگام ورود به گوشه های دیگر، گاهی موضوع وزن شعر پیش می آید و بعضی گوشه ها را در همه اوزان شعری نمی توان خواند ( مثل چهار باغ و شهابی و....) تا با وزن شعر خوانده شده در گوشه قبلی هماهنگی داشته باشد. پس چنانچه لازم است حتما به این گونه گوشه ها وارد شویم بهتر است ابتدا وارد دستگاه یا آوازی شویم که گوشه در آن قرار دارد و سپس آن گوشه را اجرا کنیم. البته در باقی گوشه ها می توان از اشعاری با وزن های مختلف استفاده کرد. همچنین استفاده از اشعار سبک نو و سپید نیز در راه گردانی ها کاملا مجاز و حتی اولویت دارد.
در پایان تاکید می گردد که راه گردانی کاملا به صورت بداهه اجرا می شود و داستان سرایی و نقشه کشی چنانچه در در مثال های بالا آمده فقط برای تمرین وکسب مهارت بیشتراست.
©2020 HozehHonari. All Rights Reserved